آزمایش قند خون چیست؟ انواع آزمایش، ناشتایی و تفسیر نتیجه
آزمایش قند خون چیست؟ انواع آزمایش، ناشتایی و تفسیر نتیجه
قند خون چیست؟
گلوکز یا قند خون یکی از منابع اصلی انرژی بدن است. کربوهیدراتهای موجود در مواد غذایی در فرایند گوارش به گلوکز تبدیل میشوند و این گلوکز وارد جریان خون میشود.
هورمون انسولین که توسط لوزالمعده تولید میشود، نقش مهمی در تنظیم میزان گلوکز خون دارد. در دیابت، بدن نمیتواند انسولین کافی تولید کند یا نمیتواند بهدرستی از انسولین استفاده کند و در نتیجه ممکن است سطح گلوکز خون افزایش پیدا کند. (MedlinePlus)
آزمایش قند خون میزان گلوکز موجود در نمونه خون را اندازهگیری میکند. بسته به نوع آزمایش، نمونهگیری میتواند در حالت ناشتا، در زمان تصادفی یا پس از مصرف مقدار مشخصی گلوکز انجام شود.
آزمایش قند خون برای تشخیص چه بیماریهایی استفاده میشود؟
آزمایشهای قند خون بیشتر برای غربالگری، تشخیص و پایش دیابت و پیشدیابت استفاده میشوند. همچنین در دوران بارداری، آزمایشهای مشخصی برای بررسی دیابت بارداری به کار میروند. (NIDDK)
مهمترین آزمایشهایی که برای بررسی دیابت و پیشدیابت استفاده میشوند عبارتاند از:
- قند خون ناشتا (FPG)
- هموگلوبین A1c یا HbA1c
- آزمایش تحمل گلوکز خوراکی (OGTT)
- قند خون تصادفی، در شرایط خاص و بهویژه در افراد دارای علائم
هیچکدام از این آزمایشها نباید بهصورت خودسرانه برای تشخیص بیماری تفسیر شوند و پزشک با توجه به علائم، سابقه پزشکی و نتایج آزمایشها تصمیمگیری میکند. (NIDDK)
انواع آزمایش قند خون
۱. آزمایش قند خون ناشتا
در آزمایش FPG، میزان گلوکز خون پس از حداقل ۸ ساعت ناشتایی اندازهگیری میشود. معمولاً نمونهگیری در صبح انجام میشود و در مدت ناشتایی نباید چیزی به جز آب مصرف شود. (NIDDK)
در افراد غیر باردار، محدودههای رایج برای تفسیر تشخیصی عبارتاند از:
| نتیجه قند خون ناشتا | تفسیر |
|---|---|
| کمتر از ۱۰۰ mg/dL | طبیعی |
| ۱۰۰ تا ۱۲۵ mg/dL | محدوده پیشدیابت |
| ۱۲۶ mg/dL یا بیشتر | در محدوده تشخیصی دیابت |
نتیجه در محدوده دیابت معمولاً باید طبق دستور پزشک با آزمایش تکراری یا آزمایش دیگری تأیید شود. (NIDDK)
۲. آزمایش HbA1c
آزمایش HbA1c یا A1C میانگین تقریبی سطح قند خون در حدود دو تا سه ماه گذشته را نشان میدهد و برای تشخیص پیشدیابت و دیابت نوع ۲ و همچنین پایش دیابت کاربرد دارد. برای انجام A1C معمولاً نیازی به ناشتایی نیست. (CDC)
در افراد غیر باردار، مقادیر رایج تشخیصی عبارتاند از:
- کمتر از ۵٫۷٪: طبیعی
- ۵٫۷ تا ۶٫۴٪: پیشدیابت
- ۶٫۵٪ یا بیشتر: در محدوده تشخیصی دیابت
تفسیر A1C در برخی شرایط، از جمله بعضی انواع کمخونی، بیماری کلیوی یا کبدی و برخی اختلالات خونی، ممکن است با محدودیت همراه باشد. (CDC)
۳. آزمایش تحمل گلوکز خوراکی (OGTT)
در این آزمایش، ابتدا نمونه خون در حالت ناشتا گرفته میشود. سپس فرد محلولی حاوی مقدار مشخصی گلوکز مینوشد و پس از مدت مشخص، معمولاً دو ساعت، دوباره نمونهگیری انجام میشود.
OGTT میتواند برای بررسی پیشدیابت و دیابت و همچنین در شرایط خاص برای بررسی دیابت بارداری استفاده شود. آمادهسازی و تعداد دفعات نمونهگیری به شرایط فرد و نوع آزمایش بستگی دارد. (NIDDK)
۴. آزمایش قند خون تصادفی
قند خون تصادفی را میتوان در هر ساعت از روز و بدون ناشتایی اندازهگیری کرد. در فردی که علائم مشخص افزایش قند خون دارد، پزشک ممکن است از این آزمایش برای کمک به تشخیص دیابت استفاده کند. (NIDDK)
هیپوگلیسمی یا افت قند خون چیست؟
هیپوگلیسمی به کاهش قند خون تا سطحی گفته میشود که برای بدن پایین محسوب میشود. در افراد مبتلا به دیابت، بهویژه هنگام استفاده از برخی داروها یا انسولین، افت قند خون میتواند رخ دهد. (MedlinePlus)
در بسیاری از افراد مبتلا به دیابت، قند خون کمتر از ۷۰ mg/dL بهعنوان آستانه هشدار برای افت قند در نظر گرفته میشود.
علائم افت قند خون میتواند شامل موارد زیر باشد:
- لرزش
- تعریق
- ضعف
- سرگیجه
- گرسنگی
- تپش قلب
- گیجی
اختلال در تمرکز یا صحبت کردن
افت شدید قند خون میتواند خطرناک باشد و در صورت درمان نشدن به تشنج یا از دست رفتن هوشیاری منجر شود. (MedlinePlus)
قند خون بالا یا هیپرگلیسمی چیست؟
افزایش قند خون یا هیپرگلیسمی میتواند در دیابت و برخی شرایط دیگر دیده شود.
علائم احتمالی افزایش قند خون عبارتاند از:
- تشنگی زیاد
- تکرر ادرار
- خستگی
- ضعف
- تاری دید
- خشکی دهان
سردرد در برخی افراد
قند خون بالا و کنترلنشده در طولانیمدت میتواند خطر بروز عوارضی مانند آسیب عصبی، بیماری کلیوی و بیماریهای قلبیعروقی را افزایش دهد. (MedlinePlus)
چگونه برای آزمایش قند خون آماده شویم؟
نحوه آمادهسازی به نوع آزمایش بستگی دارد.
برای قند خون ناشتا
معمولاً باید حداقل ۸ ساعت ناشتا باشید. در این مدت نباید غذا یا نوشیدنیهای حاوی کالری مصرف کنید و معمولاً مصرف آب ساده مجاز است. (NIDDK)
برای آزمایش HbA1c
معمولاً نیازی به ناشتایی نیست. (CDC)
برای آزمایش قند خون تصادفی
نیازی به ناشتایی نیست و آزمایش میتواند در هر زمان از روز انجام شود. (MedlinePlus)
برای OGTT
این آزمایش معمولاً به ناشتایی نیاز دارد و ممکن است چند ساعت زمان ببرد. دستورالعمل دقیق آمادهسازی باید از پزشک یا آزمایشگاه دریافت شود. (NIDDK)
چه عواملی میتوانند روی نتیجه آزمایش قند خون تأثیر بگذارند؟
سطح قند خون میتواند تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار گیرد، از جمله:
- نوع و مقدار غذای مصرفشده
- فعالیت بدنی
- استرس
- بیماری یا عفونت
- برخی داروها
- زمان نمونهگیری
رعایت یا عدم رعایت شرایط ناشتایی
برخی داروها نیز میتوانند روی سطح گلوکز خون تأثیر بگذارند. بنابراین هنگام مراجعه برای آزمایش، پزشک یا آزمایشگاه را از داروها و مکملهای مصرفی خود مطلع کنید. هیچ دارویی را برای انجام آزمایش، خودسرانه قطع یا تغییر ندهید.
بهترین زمان برای آزمایش قند خون چه زمانی است؟
«بهترین زمان» به نوع آزمایش بستگی دارد.
برای قند خون ناشتا، نمونهگیری معمولاً پس از حداقل ۸ ساعت ناشتایی و اغلب در صبح انجام میشود.
در مقابل، HbA1c به ناشتایی نیاز ندارد و میتواند در هر زمان از روز انجام شود. قند خون تصادفی نیز بدون ناشتایی قابل اندازهگیری است. (NIDDK)
بنابراین زمان نمونهگیری را بر اساس نوع آزمایش و دستور پزشک یا آزمایشگاه تعیین کنید.
چرا آزمایش قند خون مهم است؟
قند خون یکی از شاخصهای مهم در بررسی متابولیسم گلوکز و ارزیابی دیابت است. آزمایشهای قند خون میتوانند برای:
- غربالگری دیابت و پیشدیابت
- کمک به تشخیص دیابت
- بررسی دیابت بارداری
- پایش وضعیت افراد مبتلا به دیابت
- ارزیابی پاسخ به برنامه درمانی
استفاده شوند. (NIDDK)
تشخیص و کنترل مناسب دیابت اهمیت دارد، زیرا افزایش طولانیمدت قند خون میتواند با عوارض مختلفی در ارتباط باشد. (MedlinePlus)
آیا قند خون بالا همیشه به معنی دیابت است؟
خیر.
افزایش قند خون میتواند تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله بیماری، استرس، بعضی داروها و برخی اختلالات دیگر قرار گیرد. همچنین یک نتیجه آزمایش بهتنهایی همیشه برای تشخیص قطعی دیابت کافی نیست و در بسیاری از موارد، آزمایش باید تکرار یا با آزمایش دیگری تأیید شود. (NIDDK)
به همین دلیل، نتیجه آزمایش باید در کنار شرایط فرد و سایر یافتههای پزشکی توسط پزشک تفسیر شود.
کلام پایانی
آزمایش قند خون مجموعهای از آزمایشهای مختلف است که برای بررسی میزان گلوکز خون، غربالگری و تشخیص دیابت و پیشدیابت و همچنین پایش وضعیت افراد مبتلا به دیابت استفاده میشود.
قند خون ناشتا، HbA1c، آزمایش تحمل گلوکز خوراکی و قند خون تصادفی از مهمترین روشهای بررسی قند خون هستند. شرایط آمادهسازی و نحوه تفسیر هر آزمایش با دیگری متفاوت است.
اگر نتیجه آزمایش قند خون شما غیرطبیعی است یا علائمی مانند تشنگی زیاد، تکرر ادرار، کاهش وزن بدون علت یا علائم افت قند دارید، برای بررسی علت و انتخاب آزمایش مناسب با پزشک مشورت کنید.
توجه: این مطلب صرفاً برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین تشخیص، مشاوره یا درمان پزشکی نیست. از تفسیر خودسرانه نتایج آزمایش یا تغییر و قطع دارو بدون نظر پزشک خودداری کنید.