هورمون‌های مؤثر بر سلامت باروری زنان؛ آشنایی با LH، FSH و پرولاکتین

هورمون‌ها نقش مهمی در تنظیم چرخه قاعدگی، تخمک‌گذاری و عملکرد دستگاه تولیدمثل زنان دارند. در میان آزمایش‌های هورمونی، اندازه‌گیری FSH، LH و پرولاکتین (PRL) در شرایط خاص می‌تواند به پزشک در بررسی اختلالات قاعدگی، اختلالات تخمک‌گذاری، برخی علل ناباروری و مشکلات مرتبط با عملکرد محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–تخمدان کمک کند.

البته تفسیر این آزمایش‌ها همیشه به‌صورت مستقل امکان‌پذیر نیست. سن، روز چرخه قاعدگی، علائم بالینی، داروهای مصرفی و سایر آزمایش‌ها، به‌ویژه استرادیول و TSH، می‌توانند در تفسیر نتایج اهمیت داشته باشند. بنابراین مشاهده یک نتیجه بالا یا پایین در برگه آزمایش به‌تنهایی به معنای وجود یک بیماری مشخص نیست. 
 

FSH چیست؟

FSH یا هورمون محرک فولیکول (Follicle-Stimulating Hormone) یکی از گنادوتروپین‌هایی است که از بخش قدامی غده هیپوفیز ترشح می‌شود. این هورمون در تخمدان به رشد و تکامل فولیکول‌ها کمک می‌کند و در تنظیم عملکرد تخمدان و تولید استروژن نقش دارد.

میزان FSH در طول چرخه قاعدگی ثابت نیست و بنابراین زمان نمونه‌گیری می‌تواند بر تفسیر نتیجه تأثیر داشته باشد. برای مثال، هنگامی که FSH همراه با استرادیول برای ارزیابی ذخیره تخمدان بررسی می‌شود، راهنمای انجمن پزشکی تولیدمثل آمریکا (ASRM) اندازه‌گیری این دو هورمون را در اوایل فاز فولیکولی، معمولاً روزهای ۲ تا ۴ چرخه، توصیه می‌کند. 
 

FSH بالا چه مفهومی دارد؟

افزایش FSH می‌تواند در شرایطی دیده شود که عملکرد تخمدان کاهش یافته باشد. در برخی زنان مبتلا به نارسایی اولیه تخمدان (Primary Ovarian Insufficiency)، الگوی آزمایشگاهی شامل FSH بالا و استرادیول پایین است.

با این حال، FSH بالا به‌تنهایی برای تشخیص یک بیماری خاص کافی نیست. سن فرد، وضعیت قاعدگی، استرادیول و سایر یافته‌های بالینی باید در کنار آن بررسی شوند. همچنین بالا بودن FSH در یک آزمایش به این معنا نیست که فرد به‌طور قطعی امکان بارداری ندارد. ارزیابی ذخیره تخمدان باید در چارچوب وضعیت کلی فرد و با توجه به سن انجام شود. 
 

FSH پایین چه مفهومی دارد؟

FSH پایین یا در محدوده پایین طبیعی، در برخی اختلالات محور هیپوتالاموس–هیپوفیز دیده می‌شود. برای نمونه، در آمنوره هیپوتالاموسی عملکردی ممکن است FSH و LH پایین یا در محدوده پایین طبیعی باشند و استرادیول نیز کاهش پیدا کند.

به همین دلیل، تفسیر FSH بدون توجه به استرادیول و شرایط بالینی می‌تواند گمراه‌کننده باشد. 
 

LH چیست؟

LH یا هورمون لوتئینایزکننده (Luteinizing Hormone) نیز مانند FSH توسط هیپوفیز ترشح می‌شود و یکی از هورمون‌های اصلی تنظیم‌کننده عملکرد تخمدان است.

در چرخه طبیعی قاعدگی، افزایش قابل توجه LH در اواسط چرخه یا LH surge با فرآیند تخمک‌گذاری ارتباط دارد. پس از تخمک‌گذاری نیز LH در حفظ عملکرد جسم زرد نقش دارد.

از آنجا که مقدار LH در مراحل مختلف چرخه قاعدگی تغییر می‌کند، یک نتیجه منفرد LH باید با توجه به زمان نمونه‌گیری و وضعیت چرخه قاعدگی تفسیر شود. 
 

LH بالا یا پایین نشانه چیست؟

تغییرات LH می‌تواند در اختلالات مختلف محور تولیدمثل مشاهده شود. برای مثال، در برخی اختلالات عملکرد تخمدان، گنادوتروپین‌ها افزایش می‌یابند، در حالی که در اختلالات هیپوتالاموسی یا هیپوفیزی ممکن است LH و FSH پایین یا طبیعیِ پایین باشند.

در برخی زنان مبتلا به سندروم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) نیز ممکن است LH نسبت به FSH افزایش بیشتری داشته باشد؛ بااین‌حال، نسبت LH به FSH به‌تنهایی معیار تشخیص PCOS نیست و نباید از آن برای تشخیص این سندرم استفاده کرد. تشخیص PCOS بر اساس مجموعه‌ای از علائم، یافته‌های بالینی و آزمایشگاهی و سایر علل انجام می‌شود. 
 

پرولاکتین (PRL) چیست؟

پرولاکتین (Prolactin یا PRL) هورمونی است که عمدتاً از سلول‌های لاکتوتروف هیپوفیز ترشح می‌شود. مهم‌ترین نقش شناخته‌شده آن تحریک و تنظیم تولید شیر است، اما پرولاکتین با محور تولیدمثل نیز ارتباط دارد.

افزایش پرولاکتین می‌تواند با اختلال در ترشح هورمون‌های تولیدمثلی همراه شود و در برخی زنان باعث اختلال قاعدگی، کاهش تخمک‌گذاری و مشکلات باروری شود. به همین دلیل، بررسی پرولاکتین در زنانی که دچار آمنوره یا الیگومنوره هستند یا ترشح شیر از پستان خارج از دوران شیردهی دارند، می‌تواند اهمیت داشته باشد. 
نکته مهم این است که نبود ترشح شیر از پستان، افزایش پرولاکتین را رد نمی‌کند؛ در واقع همه زنان مبتلا به پرولاکتین بالا دچار گالاکتوره نیستند. 
 

چرا ممکن است پرولاکتین بالا باشد؟

افزایش پرولاکتین همیشه به معنای وجود تومور هیپوفیز نیست. عوامل متعددی می‌توانند باعث افزایش موقت یا پایدار پرولاکتین شوند؛ از جمله برخی داروها، تحریک پستان، ورزش، خواب و بعضی اختلالات پزشکی.

به همین دلیل، در صورت مشاهده افزایش خفیف پرولاکتین، ممکن است پزشک تکرار آزمایش را توصیه کند. در موارد افزایش پایدار نیز بررسی علل دیگر، از جمله اختلالات تیروئید و در شرایط مناسب بررسی ماکروپرولاکتین، می‌تواند مطرح شود. 
 

ماکروپرولاکتین شکل بزرگی از مولکول پرولاکتین است که معمولاً فعالیت زیستی بسیار کمتری نسبت به پرولاکتین مونومریک دارد. شناسایی آن در برخی بیماران می‌تواند از انجام بررسی‌های غیرضروری جلوگیری کند. 
 

چه زمانی آزمایش FSH، LH و PRL درخواست می‌شود؟

پزشک ممکن است بر اساس علائم و شرایط فرد، این آزمایش‌ها یا برخی از آنها را درخواست کند. از جمله موارد مهم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

نامنظمی قابل توجه چرخه‌های قاعدگی
آمنوره یا قطع قاعدگی
بررسی برخی علل اختلال تخمک‌گذاری
بررسی برخی علل ناباروری
شک به اختلال عملکرد تخمدان
بررسی برخی اختلالات محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–تخمدان
ترشح شیر از پستان خارج از دوران شیردهی، به‌ویژه برای بررسی پرولاکتین

با این حال، انجام همزمان هر سه آزمایش برای همه زنان ضروری نیست. برای مثال، ASRM اندازه‌گیری روتین پرولاکتین را در ارزیابی همه زنان مبتلا به ناباروری توصیه نمی‌کند و آن را در شرایطی مانند گالاکتوره، الیگومنوره یا آمنوره مناسب‌تر می‌داند. 
 

بهترین زمان انجام آزمایش FSH و LH چه زمانی است؟

پاسخ این سؤال به هدف آزمایش بستگی دارد.

از آنجا که FSH و LH در طول چرخه قاعدگی تغییر می‌کنند، پزشک ممکن است روز مشخصی از چرخه را برای آزمایش تعیین کند. برای ارزیابی ذخیره تخمدان، FSH و استرادیول معمولاً در اوایل فاز فولیکولی، یعنی روزهای ۲ تا ۴ چرخه، بررسی می‌شوند. اما در بررسی آمنوره یا سایر اختلالات قاعدگی، زمان و نحوه نمونه‌گیری می‌تواند متفاوت باشد. 
 

بنابراین بهتر است پیش از مراجعه برای آزمایش، درباره زمان مناسب نمونه‌گیری از پزشک یا آزمایشگاه سؤال شود و از تفسیر یک نتیجه بدون دانستن روز چرخه قاعدگی خودداری شود.

آیا برای آزمایش پرولاکتین آمادگی خاصی لازم است؟

پرولاکتین تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار می‌گیرد و ممکن است به‌طور موقت افزایش یابد. خواب، ورزش، تحریک پستان و برخی داروها از عواملی هستند که می‌توانند بر میزان پرولاکتین اثر بگذارند. 
 

بنابراین اگر نتیجه پرولاکتین کمی بالاتر از محدوده مرجع آزمایشگاه باشد، پزشک ممکن است با توجه به شرایط بیمار، تکرار آزمایش در شرایط مناسب را درخواست کند.

همچنین نباید داروهای مصرفی را بدون نظر پزشک قطع کرد؛ زیرا برخی داروها می‌توانند پرولاکتین را افزایش دهند و قطع خودسرانه آنها ممکن است خطرناک باشد.

آیا نتیجه FSH، LH و PRL به‌تنهایی قابل تفسیر است؟

معمولاً خیر.

این هورمون‌ها بخشی از یک سیستم پیچیده هستند که ارتباط میان هیپوتالاموس، هیپوفیز و تخمدان را تنظیم می‌کند. بنابراین پزشک برای تفسیر نتیجه ممکن است اطلاعاتی مانند موارد زیر را در نظر بگیرد:

سن
روز چرخه قاعدگی
منظم یا نامنظم بودن قاعدگی
بارداری یا احتمال آن
علائم بالینی
داروهای مصرفی
FSH و LH
استرادیول
پرولاکتین
TSH
در شرایط خاص AMH و سونوگرافی تخمدان

در ارزیابی آمنوره، برای مثال، ASRM بر اهمیت بررسی بارداری، TSH، پرولاکتین و FSH تأکید دارد و اندازه‌گیری استرادیول نیز در افتراق برخی علل اختلال قاعدگی کمک‌کننده است. 
 

آیا FSH بالا یعنی ناباروری قطعی؟

خیر.

FSH یکی از شاخص‌هایی است که می‌تواند اطلاعاتی درباره عملکرد تخمدان ارائه دهد، اما هیچ نتیجه منفردی از آزمایش‌های ذخیره تخمدان را نمی‌توان به‌تنهایی معادل ناباروری دانست.

ASRM تأکید می‌کند که آزمایش‌های ذخیره تخمدان، از جمله FSH، باید در کنار سن، سابقه پزشکی و سایر یافته‌ها تفسیر شوند. حتی وجود شاخص‌های کاهش ذخیره تخمدان در یک زن، لزوماً به معنی ناتوانی در بارداری نیست. 
 

محدوده طبیعی این هورمون‌ها چقدر است؟

برای FSH، LH و پرولاکتین نمی‌توان یک عدد واحد را به‌عنوان «محدوده طبیعی برای همه زنان» معرفی کرد.

محدوده مرجع می‌تواند بر اساس روش و کیت آزمایشگاهی، دستگاه مورد استفاده، سن، وضعیت بارداری و در مورد FSH و LH، مرحله چرخه قاعدگی متفاوت باشد.

به همین دلیل، هنگام بررسی جواب آزمایش باید محدوده مرجع درج‌شده توسط همان آزمایشگاه را در نظر گرفت و نتیجه را با اعداد منتشرشده در اینترنت مقایسه نکرد.

جمع‌بندی

FSH، LH و پرولاکتین از هورمون‌های مهم در ارزیابی عملکرد سیستم تولیدمثل زنان هستند، اما هر یک نقش متفاوتی دارند:

FSH در رشد فولیکول‌های تخمدانی و تنظیم عملکرد تخمدان نقش دارد و در شرایط مشخص می‌تواند در ارزیابی عملکرد و ذخیره تخمدان مورد استفاده قرار گیرد.
LH در تنظیم چرخه قاعدگی و فرآیند تخمک‌گذاری نقش کلیدی دارد.
پرولاکتین علاوه بر نقش اصلی خود در شیردهی، در صورت افزایش غیرطبیعی می‌تواند با اختلال قاعدگی و عملکرد تولیدمثلی همراه باشد.

نکته اساسی این است که هیچ‌یک از این آزمایش‌ها نباید بدون توجه به شرایط بالینی فرد تفسیر شود. روز چرخه قاعدگی، سن، داروها و نتایج سایر آزمایش‌ها می‌توانند معنای یک نتیجه آزمایش را تغییر دهند.

در صورت وجود قطع یا نامنظمی قاعدگی، ترشح غیرطبیعی شیر از پستان، علائم اختلال تخمک‌گذاری یا نگرانی درباره باروری، بهتر است انتخاب آزمایش‌های هورمونی و زمان انجام آنها بر اساس نظر پزشک انجام شود.

منابع

American Society for Reproductive Medicine (ASRM). Fertility evaluation of infertile women: a committee opinion (2021). 

ASRM
American Society for Reproductive Medicine (ASRM). Current evaluation of amenorrhea: a committee opinion (2024). 

ASRM
American Society for Reproductive Medicine (ASRM). Testing and interpreting measures of ovarian reserve: a committee opinion (2020). 

ASRM
Endocrine Society. Diagnosis and Treatment of Hyperprolactinemia: Clinical Practice Guideline. 

Endocrine Society