سلامت جنسی مردان؛ علائم، آزمایش‌ها و روش‌های بررسی

سلامت جنسی مردان چیست؟

سلامت جنسی مردان تنها به عملکرد جنسی محدود نمی‌شود و جنبه‌های مختلفی از جمله میل جنسی، عملکرد نعوظ، انزال، تولید اسپرم، باروری و سلامت دستگاه تناسلی را دربرمی‌گیرد.

اختلال در هر یک از این زمینه‌ها می‌تواند علل متفاوتی داشته باشد. مشکلات هورمونی، بیماری‌های متابولیک مانند دیابت، بیماری‌های عروقی، برخی داروها، اختلالات عصبی، مشکلات دستگاه تناسلی و عوامل روان‌شناختی می‌توانند در بعضی افراد با مشکلات جنسی همراه باشند.

به همین دلیل، یک آزمایش واحد وجود ندارد که بتواند «سلامت جنسی مردان» را به‌طور کامل مشخص کند. نوع آزمایش بر اساس علائم، سابقه پزشکی، معاینه و هدف بررسی توسط پزشک انتخاب می‌شود.

چه زمانی ممکن است بررسی آزمایشگاهی لازم باشد؟

وجود هر مشکل جنسی الزاماً به معنی نیاز به آزمایش‌های متعدد نیست. پزشک ابتدا درباره علائم، مدت و شدت آنها، داروهای مصرفی، بیماری‌های زمینه‌ای، سابقه جنسی و در صورت مطرح بودن، وضعیت باروری سؤال می‌کند و سپس آزمایش‌های مورد نیاز را انتخاب می‌کند.

برخی شرایطی که ممکن است نیازمند بررسی بیشتر باشند عبارت‌اند از:

• کاهش پایدار میل جنسی
• اختلال نعوظ
• برخی اختلالات انزال
• علائم احتمالی کمبود تستوسترون
• مشکلات باروری
• کاهش تعداد یا کیفیت اسپرم
• تورم یا درد در ناحیه تناسلی
• علائم یا سابقه تماس با عفونت‌های مقاربتی
• برخی تغییرات پستان یا بیضه
• علائم ادراری یا مشکلات مرتبط با پروستات

در اختلال نعوظ، راهنمای EAU توصیه می‌کند ارزیابی بیمار علاوه بر شرح حال و معاینه، در صورت نیاز شامل بررسی عوامل متابولیک و هورمونی نیز باشد. (Uroweb)

مهم‌ترین آزمایش‌های مرتبط با سلامت جنسی مردان

آزمایش‌های مرتبط را می‌توان به چند گروه اصلی تقسیم کرد:

این جدول فهرست آزمایش‌های ضروری برای همه مردان نیست؛ انتخاب آزمایش باید فردمحور باشد.

آزمایش تستوسترون

تستوسترون یکی از مهم‌ترین هورمون‌های مرتبط با عملکرد تولیدمثل و جنسی مردان است، اما اندازه‌گیری تستوسترون به‌تنهایی برای تشخیص کمبود هورمون کافی نیست.

در صورت وجود علائم سازگار با کمبود تستوسترون، راهنماهای تخصصی توصیه می‌کنند اندازه‌گیری تستوسترون تام صبحگاهی با روش آزمایشگاهی معتبر انجام شود و در صورت پایین بودن نتیجه، اندازه‌گیری در نوبت دیگری تکرار شود. EAU در راهنمای ۲۰۲۶ اندازه‌گیری تستوسترون تام را در ساعات صبح و در حالت ناشتا توصیه کرده است. (Uroweb)

AUA نیز بر استفاده از حداقل دو اندازه‌گیری تستوسترون تام صبحگاهی پیش از تشخیص کمبود تستوسترون تأکید کرده است. (American Urological Association)

بنابراین:

یک نتیجه پایین تستوسترون به‌تنهایی به معنی تشخیص قطعی کمبود تستوسترون نیست.

پزشک نتیجه آزمایش را در کنار علائم، زمان نمونه‌گیری، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای مصرفی ارزیابی می‌کند.

آزمایش‌های LH، FSH و پرولاکتین

اگر کمبود تستوسترون یا اختلال عملکرد محور هورمونی مطرح باشد، ممکن است پزشک آزمایش‌های دیگری را نیز درخواست کند.

LH

هورمون لوتئینایزینگ یا LH در تنظیم عملکرد بیضه و تولید تستوسترون نقش دارد. اندازه‌گیری آن می‌تواند در افتراق برخی انواع اختلالات هورمونی کمک‌کننده باشد.

FSH

هورمون محرک فولیکول یا FSH در عملکرد سلول‌های مرتبط با تولید اسپرم نقش دارد و در بررسی برخی موارد ناباروری مردان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

پرولاکتین

در برخی مردان با کاهش میل جنسی یا شواهدی از اختلال هورمونی، ممکن است اندازه‌گیری پرولاکتین نیز مورد نیاز باشد.

راهنمای EAU استفاده از LH و FSH را برای افتراق انواع هیپوگنادیسم و اندازه‌گیری پرولاکتین را در شرایط خاص توصیه می‌کند. (Uroweb)

آزمایش‌های مرتبط با اختلال نعوظ

اختلال نعوظ فقط یک مشکل مربوط به دستگاه تناسلی نیست و ممکن است با بیماری‌های متابولیک و قلبی‌عروقی نیز ارتباط داشته باشد.

به همین دلیل، بسته به شرایط فرد، پزشک ممکن است آزمایش‌هایی مانند موارد زیر را درخواست کند:

• قند خون ناشتا
• HbA1c
• پروفایل چربی
• تستوسترون تام صبحگاهی

راهنمای EAU در ارزیابی آزمایشگاهی اختلال نعوظ، بررسی قند خون یا HbA1c و پروفایل چربی را در صورت نبود ارزیابی اخیر توصیه می‌کند و آزمایش هورمونی را با تستوسترون تام صبحگاهی مرتبط می‌داند. (Uroweb)

این موضوع اهمیت دارد که آزمایش‌های مذکور برای تشخیص مستقیم اختلال نعوظ نیستند؛ بلکه می‌توانند به شناسایی برخی عوامل زمینه‌ای یا همراه کمک کنند.

آزمایش ناباروری مردان؛ اسپرم و مایع منی

یکی از مهم‌ترین آزمایش‌های آزمایشگاهی در ارزیابی باروری مردان، آنالیز مایع منی یا Semen Analysis است.

این آزمایش می‌تواند ویژگی‌هایی مانند موارد زیر را بررسی کند:

• حجم نمونه
• تعداد کل اسپرم
• غلظت اسپرم
• تحرک اسپرم
• شکل اسپرم
• pH
• زمان مایع‌شدن نمونه

سازمان جهانی بهداشت (WHO) در ویرایش ششم دستورالعمل آزمایشگاهی بررسی و پردازش مایع منی، روش‌های استاندارد و مبتنی بر شواهد را برای انجام این آزمایش ارائه کرده است. (World Health Organization)

نکته بسیار مهم: نتیجه یک آزمایش مایع منی به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که یک مرد «بارور» یا «نابارور» است. ارزیابی باروری به مجموعه‌ای از اطلاعات مربوط به زوج و بررسی‌های پزشکی نیاز دارد. WHO نیز تأکید می‌کند که باروری یک ویژگی مربوط به زوج است، نه صرفاً یک فرد. (World Health Organization)

آمادگی برای آزمایش مایع منی

شرایط نمونه‌گیری باید دقیقاً طبق دستور آزمایشگاه رعایت شود. در بسیاری از پروتکل‌ها، مدت مشخصی پرهیز از انزال پیش از نمونه‌گیری توصیه می‌شود؛ WHO نیز استانداردسازی شرایط نمونه‌گیری را برای افزایش قابلیت مقایسه نتایج اهمیت می‌دهد. (World Health Organization)

در صورت ناقص بودن نمونه یا ریختن بخشی از آن، باید موضوع به آزمایشگاه اطلاع داده شود؛ زیرا می‌تواند بر تفسیر نتیجه اثر بگذارد.

اگر نتیجه آزمایش اولیه غیرطبیعی باشد، ممکن است پزشک تکرار آزمایش را توصیه کند. راهنمای EAU انجام حداقل دو آنالیز متوالی مایع منی را در صورت غیرطبیعی بودن نتیجه اولیه توصیه می‌کند. (Uroweb)

آزمایش‌های عفونت‌های مقاربتی در مردان

برخی عفونت‌های مقاربتی ممکن است بدون علامت باشند. بنابراین انتخاب آزمایش فقط بر اساس وجود علائم انجام نمی‌شود و سابقه تماس جنسی، نوع تماس، تعداد شرکای جنسی، محل تماس و سایر عوامل خطر اهمیت دارند. (CDC)

بسته به شرایط، آزمایش‌های مرتبط می‌توانند شامل بررسی موارد زیر باشند:

• HIV
• سفلیس
• کلامیدیا
• سوزاک
• هپاتیت B
• هپاتیت C
• در شرایط خاص، سایر عفونت‌ها

نکته مهم این است که همه عفونت‌های مقاربتی با آزمایش خون تشخیص داده نمی‌شوند. برای مثال، در برخی موارد برای کلامیدیا و سوزاک از نمونه ادرار یا سواب از محل درگیر استفاده می‌شود. CDC نیز تأکید می‌کند که نوع نمونه و محل نمونه‌گیری بر اساس عفونت و محل تماس انتخاب می‌شود. (CDC)

آیا هر مردی باید آزمایش عفونت‌های مقاربتی انجام دهد؟

خیر، برنامه آزمایش برای همه افراد یکسان نیست.

CDC توصیه‌های غربالگری را بر اساس سن، سابقه جنسی، نوع تماس، عوامل خطر و وضعیت فردی تنظیم می‌کند. برای مثال، در مردان دارای رابطه جنسی با مردان، غربالگری سالانه برخی عفونت‌ها و در افراد دارای عوامل خطر، فواصل کوتاه‌تر ممکن است توصیه شود. (CDC)

بنابراین بهتر است به جای یک «پکیج ثابت آزمایش‌های جنسی»، انتخاب آزمایش بر اساس ارزیابی فردی توسط پزشک انجام شود.

آیا آزمایش PSA جزو آزمایش‌های سلامت جنسی مردان است؟

PSA مستقیماً آزمایش عملکرد جنسی نیست.

PSA یک آزمایش خونی مرتبط با پروستات است و ممکن است در ارزیابی یا غربالگری سرطان پروستات مورد استفاده قرار گیرد. افزایش PSA نیز اختصاصی سرطان نیست و می‌تواند در شرایط دیگری مانند بزرگی خوش‌خیم پروستات یا التهاب پروستات دیده شود. (USPSTF)

بنابراین نباید PSA را به‌عنوان «آزمایش سلامت جنسی مردان» برای همه افراد معرفی کرد.

تصمیم برای غربالگری سرطان پروستات با PSA به سن، عوامل خطر و ترجیحات فرد بستگی دارد و باید با پزشک درباره مزایا و معایب آن تصمیم‌گیری شود. راهنمای AUA/SUO نیز بر تصمیم‌گیری مشترک تأکید دارد. (American Urological Association)

آیا آزمایش‌های جنسی مردان به ناشتا بودن نیاز دارند؟

یک پاسخ واحد برای همه آزمایش‌ها وجود ندارد.

برای مثال:

بنابراین پیش از مراجعه، دستور اختصاصی آزمایشگاه یا پزشک را ملاک قرار دهید.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت وجود مشکلات پایدار یا تکرارشونده مانند موارد زیر، بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود:

• اختلال مداوم در نعوظ
• کاهش قابل توجه و پایدار میل جنسی
• مشکلات مکرر در انزال
• ناباروری
• درد یا تورم بیضه
• وجود توده یا تغییر غیرطبیعی در بیضه
• ترشح غیرطبیعی از مجرای ادرار
• زخم یا ضایعه جدید در ناحیه تناسلی
• سوزش هنگام ادرار
• تماس جنسی پرخطر یا نگرانی از ابتلا به عفونت مقاربتی

در این شرایط، خوددرمانی یا درخواست مجموعه‌ای از آزمایش‌ها بدون ارزیابی پزشکی لزوماً رویکرد مناسبی نیست.

آیا نتیجه آزمایش به‌تنهایی تشخیص را مشخص می‌کند؟

خیر.

این اصل در سلامت جنسی اهمیت ویژه‌ای دارد.

برای مثال:

تستوسترون پایین ≠ تشخیص قطعی کمبود تستوسترون

اسپرم کم ≠ تشخیص قطعی ناباروری

PSA بالا ≠ تشخیص قطعی سرطان پروستات

آزمایش مثبت یک عفونت ≠ تعیین کامل وضعیت بالینی بدون توجه به نوع آزمایش و زمان تماس

نتایج آزمایش باید در کنار شرح حال، معاینه، علائم، زمان نمونه‌گیری و سایر یافته‌ها توسط پزشک تفسیر شوند.

در ارزیابی ناباروری مردان نیز راهنمای AUA/ASRM بر شرح حال تولیدمثلی، آزمایش مایع منی و انجام آزمایش‌های تکمیلی در موارد اندیکاسیون‌دار تأکید می‌کند. (ASRM)

سوالات متداول 

آزمایش‌های مربوط به سلامت جنسی مردان چیست؟

آزمایش مورد نیاز به علت علائم بستگی دارد و ممکن است شامل تستوسترون، آزمایش‌های هورمونی، قند خون و HbA1c، پروفایل چربی، آنالیز مایع منی یا آزمایش‌های عفونت‌های مقاربتی باشد.

برای بررسی تستوسترون چه زمانی آزمایش بدهیم؟

در صورت وجود علائم مشکوک به کمبود تستوسترون، معمولاً اندازه‌گیری تستوسترون تام در ساعات صبح انجام می‌شود و در صورت پایین بودن نتیجه، برای تأیید تشخیص تکرار آزمایش لازم است. (Uroweb)

آزمایش اسپرم چه چیزهایی را بررسی می‌کند؟

آنالیز مایع منی می‌تواند حجم نمونه، تعداد و غلظت اسپرم، تحرک، شکل اسپرم و برخی ویژگی‌های دیگر مایع منی را بررسی کند. (MedlinePlus)

آیا اختلال نعوظ نیاز به آزمایش خون دارد؟

گاهی بله. بسته به شرایط فرد، پزشک ممکن است برای بررسی عوامل زمینه‌ای مانند اختلالات متابولیک یا هورمونی آزمایش‌هایی مانند قند خون، HbA1c، چربی خون و تستوسترون درخواست کند. (Uroweb)

آیا هر مردی باید آزمایش تستوسترون بدهد؟

خیر. اندازه‌گیری تستوسترون معمولاً زمانی مطرح می‌شود که علائم یا یافته‌های بالینی احتمال کمبود تستوسترون را مطرح کنند؛ انجام آزمایش بدون توجه به علائم و شرایط فرد ممکن است به تفسیر نادرست منجر شود. (Uroweb)

آیا آزمایش‌های عفونت مقاربتی فقط با خون انجام می‌شوند؟

خیر. بسته به عفونت و محل تماس، ممکن است از خون، ادرار یا سواب از محل مورد نظر استفاده شود. (CDC)

آیا آزمایش PSA برای بررسی سلامت جنسی مردان است؟

PSA آزمایش مستقیم عملکرد جنسی نیست و بیشتر در زمینه ارزیابی و غربالگری سرطان پروستات مطرح است. تصمیم برای انجام آن باید بر اساس سن، عوامل خطر و نظر پزشک باشد. (American Urological Association)

تذکر مهم

مطالب این مقاله صرفاً با هدف آموزش و افزایش آگاهی عمومی تهیه شده‌اند و به هیچ عنوان جایگزین تشخیص، مشاوره یا درمان توسط پزشک متخصص نیستند. انتخاب آزمایش، تفسیر نتایج و تصمیم‌گیری درباره اقدامات تشخیصی یا درمانی باید با توجه به شرایط هر فرد و توسط پزشک متخصص انجام شود. از خودتشخیصی، تفسیر خودسرانه نتایج آزمایش و مصرف یا قطع دارو بدون نظر پزشک خودداری کنید.

منابع علمی

• WHO — Laboratory Manual for the Examination and Processing of Human Semen, 6th Edition
• EAU — Male Infertility Guidelines
• EAU — Erectile Dysfunction Guidelines
• EAU — Male Hypogonadism Guidelines
• AUA/ASRM — Diagnosis and Treatment of Infertility in Men
• CDC — STI Testing Recommendations
• AUA/SUO — Early Detection of Prostate Cancer